# Notlar (Açıklamalar) [1] Machiavelli’nin İtalya’nın kurtuluşu için umut bağladığı Lorenzo de’ Medici’ye Hükümdar’ı yollamak için yazdığı sunu. [2] Francesco Sforza (1401-1446): Yetenekli bir asker ve Milano Dükü Filippo Mario Visconti’nin damadıydı. Dükün 1447’de ölmesinin ardından kentte cumhuriyet ilan edilmişti ve Venedik’e karşı savaşmak için de Sforza başkomutan seçilmişti. Ancak Sforza Venedik’le anlaşarak Milano’ya karşı savaştı ve kentte iktidarı ele geçirdi (1450). [3] V. Ferdinando, “Katolik Ferdinando” diye tanınan kral, Fransa Kralı XII. Louis ile yaptığı bir antlaşmanın ardından Federigo d’Aragona’nın elinden ihanetle Napoli Krallığı’nı almış ve İspanya’ya katmıştı. Katolik Ferdinando, Sforza ve Valentino ile birlikte Machiavelli için ideal hükümdarı simgeler [4] Machiavelli cumhuriyetlerden I Discorsi (Konuşmalar) adlı kitabında söz eder. Burada sözü edilen özellikle I. Kitap’tır, 1513 yılında Hükümdar’dan önce yazılmıştır. [5] II. Giulius (Giulio) [6] 1484’te Bagnolo barış antlaşmasında Venediklilerin becerikli diplomatik girişimleriyle Milano dükünü, Ferrara dükünden koparıp (Istorie, VIII, 26) almışlardı bu nedenle Alfonso d’Este yitirmişti. İkinci kez XII Louis ile Kutsal İttifak’a karşı antlaşmaya girmiş ve II Giulius karşısında kaybetmişti. Bu ittifakta papanın yanında İspanya, İngiltere ve Venedik vardı. [7] XII. Louis 1499 yılının Şubat’ında sürgünde bulunan başkomutan Milanolu G. G. Trivulzio emrinde bir orduyu Milano’yu işgal etsin diye yolladı. Fransızların müttefiki Venedikliler Ghiarradda’ya kadar ilerlediler. Ludovico il Moro bilge bir insan olmasına karşın ürkek biri olduğu için Almanya’ya sığındı ve İmparator Massimiliano himayesine girdi. Yeni yöneticilerinin baskısından yorulan Milanolular kısa bir süre sonra düşmana yol verip Ludovico’yu geri çağırdılar ve o da şanlı bir dönüş yaptı, ama daha sonra İsviçrelilerin ihanetine uğrayarak Fransa’ya tutsak oldu ve orada öldü (1512). [8] 1511’de Papa II. Giulius’nun çabalarıyla İspanya ve Venedik’in de katıldığı Kutsal İttifak kuruldu. 1512’de Ravenna’da yapılan savaşta Gastone de Foix adlı kumandanları ölünce Fransızlar savaşı kaybetti ve İtalya’dan çekilmek zorunda kaldı. [9] Etolyalılar, Yunanistan’ın küçük iktidarlarından biriydi. V. Philippos’un Makedonyası ve Antiokhos’un Suriye’si güçlü iktidarlar olarak sahnedeydi. Romalılar, Etolyalıları korumaları altına alarak savundular. Önce V. Philippos’u yendiler (İÖ 197) daha sonra onunla anlaşıp Antiokhos’a yüklendiler (İÖ 190) Romalılar ilkin küçükleri korumaları altına alıp savundular, daha sonra büyükleri hakladılar ve küçüklerle olan bağlarını kopardılar (İÖ 189). [10] VIII. Charles (1470-1489) [11] XII. Louis (1462-1515) [12] Fransa, Genova’yı İtalya için bir anahtar olarak görüyordu. Genova’da soylularla, halkın tercihleri birbirini tutmuyordu. Soylular Fransa’dan yana ağırlıklarını koyuyorlardı, halk Papa II. Giulius’dan yana. Papa Genovalıydı ve Fransa düşmanıydı, halkı krala karşı ayaklandırmaya çalıştıysa da başaramadı. [13] Floransalılar, kralı Pisa’ya karşılık Napoli Krallığı üzerindeki beklentilerinde desteklediler. [14] Mantova markisi; Giovanni Francesco Gonzaga. Kral Charles’a karşı çok büyük bir zafer kazanmıştı. [15] Ferrara dükü, Ercole d’Este de kralın koruması altına girmiştir. [16] Bentivogli, Bologna’nın beyi. [17] Forlì kontesi, ünlü Caterina Sforza. [18] Faenza beyi, Astorre Manfredi [19] Pesaro beyi, Giovanni Sforza [20] Rimini beyi, Pandolfo Malatesta [21] Camerino beyi, Giulio Cesare da Varano [22] Piombino dükü, Jacopo degli Appieni [23] Luca, Pisa ve Siena, üç küçük cumhuriyet [24] VI. Alexander (Alessandro) Borgia. Papa oğlu Cesare Borgia (Valentino) aracılığıyla orta İtalya’ya egemen olabilmek için girişimlerde bulunmuştur. Valentino, Imola ve Forlì’yi ele geçirdikten sonra Pesaro’yu almış, kız kardeşi Lucrezia’nın eski kocası Giovanni Sforza’yı 1500’de oradan kovmuştur. Ardından Rimini’yi almış, Pandolfo Malatesta’yı kentten kovmuş ve Faenza’ya geçmiştir. Astorre Manfredi’yi yakalatmış, Roma’da Castel S. Angelo kalesinde bir süre tuttuktan sonra Tiber nehrinin sularında boğdurtmuştur. Valentino bunun ardından Romagna dükü olarak adlandırılmış ve sonra Urbino ve Sinigalia’yı da topraklarına katmıştır. [25] XII. Louis, Granata antlaşmasıyla (11 Kasım 1500) Ferdinando il Cattolico ile anlaşıp Napoli Krallığı’nın ele geçirilmesi ve paylaşılmasını düşünmüştü. Ancak aralarındaki sürtüşmelerden ötürü Fransızların büyük bir yenilgisinden sonra Ferdinando il Cattolico, krallığa sahip olur. [26] XII. Louis, Aralık 1508’de Papa II. Giulius, İmparator Massimiliano ve Ferdinando d’Aragona ile yaptığı Cambrai antlaşmasıyla Venediklilerin üzerine yürüdü, onları 14 Mayıs 1509’da Agnadello’da yendi. Venedik Cumhuriyeti yok olmayla yüz yüze geldi. [27] Bu sözün alınmasındaki işlevinden ötürü Rouen Piskoposu Georges d’Amboise (1460-1510) kardinal yapılarak kralın bakanı olmuştur. [28] Büyük İskender (İÖ 356-323) Makedonya Kralı II. Philippos’un oğlu. İÖ 336’da imparator oldu. İç karışıklık yaşanan Yunanistan’a egemen oldu. Korint’te Perslere karşı tüm Helenlerin başbuğu unvanını aldı. Güneyde Mısır’a, doğuda İndus nehrine dek uzanan seferler gerçekleştirdi. Kurmaya çalıştığı imparatorluk ölümünden sonra generalleri tarafından paylaşıldı. [29] Pyrrhus: Epir Kralı (İÖ 318-272) Kısa bir süre güney İtalya’da egemen olmuş, İÖ 275’de Romalılara karşı koyamamış ve sonu gelmiştir. [30] Otuz yıl süren Peleponez savaşından sonra üstün çıkan Spartalılar, Atina’da Otuzlar Meclisi’ni oluşturmuş ve yöre halkına oligarşik bir yönetim dayatmıştır (İÖ 404). Ardından aynı yönetim biçimini Tebai’de (İÖ 382) kurmuştur. [31] Roma’ya başkaldıran Capua (İÖ 216) Canne savaşında tam bir bozguna uğramıştı. Yenik düşünce bağımsızlığını kaybetti. Kartaca İÖ 146’da, Numans da İÖ 133’te yıkıldı. [32] İÖ 196’da Korint’te T. Q. Flaminino Yunanistan’a özgürlüğünü tanımıştı. Ancak Romalılar Yunanistan’ı denetleyemediklerini görünce bir dizi savaşın ardından Korint’i yıktılar ve Yunanistan’ı yeniden Roma’nın bir eyaleti yaptılar. [33] Floransalılar, Pisa’yı 1405’de ele geçirmişler, ama 1494’de Fransa Kralı VII. Charles’ın İtalya’ya inişinde ellerinden kaçırmışlardı. [34] Yahudi dininin kurucusu olan peygamber. [35] İÖ 559-528 yılları arasında yaşamış Pers kralı [36] Roma kentinin kurucusu ve Romalıların ilk kralı, İÖ VIII. yüzyılda yaşadı. [37] Helenlerin efsanevi kahramanı. Theseus’un Atina’nın kurucusu olduğu ve İÖ 12 yüzyılda yaşadığına inanılır. [38] Hıristiyan dininin Dominiken mezhebinden bir papaz (1452-1498). Floransa’da yarı teokratik, yarı demokratik bir yönetim oluşturmak istedi, ama Papa VI Alexander tarafından aforoz edildi ve dinsel sapıklıkla suçlanarak meydanda yakıldı. [39] Hieron (İÖ 306-215) Syrakusalı devlet adamı. [40] Tümcenin doğrusu şudur: “prorsus ut nihil ei regium deesse praeter videretur” Giustino, Epit, XXIII, 4, 15. Türkçe karşılığı da şöyle: “Kral olmak için bir tek krallığı eksikti.” [41] Kyros’dan sonra Perslerin en büyük imparatoru. İmparatorluk dönemi VI. yüzyıla rastlar. [42] Papa, oğlu Cesare Borgia’yı Kilise’ye ait olmayan toprakların egemen gücü yapamazdı. Buna Milano dükü ve Venedikliler karşı koyacaklardı. Ayrıca kendi toprakları üzerinde de başkaların hakkı olduğunu unutmaması gerekiyordu. Romagna bölgesi’ne dahil olan Forlì, Milano dükünün yeğeni olan Caterina Sforza’nın egemenliği altındaydı. Ayrıca Pesaro da gene Sforzalardan Giovanni Sforza’nın egemenliğindeydi. Venedikliler yayılmacı siyasalarından ötürü papanın Romagna’ya dek gelmesine karşı çıkıyorlardı. engel olmak istiyorlardı. [43] Başlıca milis güçleri Castello kentinden Vitelliler, Perugia’dan Baglioni, Roma’dan Orsiniler, Colonnesiler ve Savellilerdi. Bu milis güçleri ve Orta İtalya beyleri papanın bu topraklarda gücünün artmasına [44] Kral XII. Louis 6 Kasım 1499’da Milano’ya girdi. Valentino, Romagna üzerindeki emellerini gerçekleştirmeye aynı yılın Kasım ayında başladı ve kraldan gerek para gerekse silah yardımı aldı. Kralın İtalya’ya girişine tüm eyalet beyleri ya da hükümdarlar sıcak baktı. [45] 25 Nisan 1501’de Faenza’yı işgal eden Cesare Borgia Bologna’yı ele geçirmek istedi. Orsinilerin varlığı ve Fransızların isteksizliğinden ötürü Bologna Beyi Bentivogli ile anlaşmak zorunda kaldı. 1502’de Urbino Dükalığı’nı aldı. [46] San Pietro Kardinali Giuliano Della Rovere (1443-1513) 28 Ekim 1503’de II. Giulius adıyla papa seçildi (1503-1513). İtalya’da Papalığın dünyevi gücünü artırdı, 1508’de Venediklilere karşı Cateou Cambresis ve 1512’de de Fransa’ya karşı Kutsal Birliği oluşturdu. [47] Syrakusa tiranı. Padre figulo natus (çömlekçinin oğlu olarak dünyaya geldi) diyor Giustino. [48] Sicilya’da bir liman kenti. Adanın yarısı Syrakusa’ya bağlanmıştı, öteki yanına Kartacalılar egemendi. [49] Hannibal’in babası. (İÖ 290-229). Romalıları Sicilya’da yendikten sonra ülkesinde baş gösteren isyanı bastırdı ve İspanya’yı aldı. [50] 26 Aralık 1501’de iktidara geldi, bir yıl sonra Cesare Borgia’nın hışmına uğradı ve canından oldu. [51] Pisa savaşında Floransalıların başkomutanıydı. 1 Ekim 1499’da ihanet suçundan idam edildi. [52] İÖ 207-192 yılları arasında yaşamış, zulmüyle ünlenmiş Sparta tiranı. [53] Tiberius Sempronius Gracchus (İÖ 162-133) ve Caius Sempronius Gracchus (İÖ 154-121) kardeşler. Halk temsilcisiyken Roma imparatorluğu’ndaki soylu sınıfın toprak hırsını dizginlemek için savaşım vermişler bu yönde tarım yasası önerileri getirmişlerdir. İkisi de öldürülmüştür. [54] Floransalı varsıl işadamı. Ciompi isyanının (1378) ardından halka önder oldu. Ancak devleti yönetmeyince 17 Ocak 1382’de idam edildi. [55] 1508’de Venediklilere karşı Papa II Giulius, Fransa Kralı XII Louis, Germen İmparatoru Massimiliano ve İspanya Kralı Ferdinando’nun oluşturdukları Cambrai birliğini anıştırıyor. Papa bu birlikle Fransızları oyuna getirmiş, önce Venediklilerin üstüne salmış, sonra Fransızları Lombardia ve Genova’dan kendisi kovalamıştır. [56] IV. Xystus (Sixtus) adıyla papa olan (1471-1484) Francesco Della Rovere (1414-1484) [57] Bu yol, kilise görevlerinin ruhbanlardan en fazla parayı verene el altından satılmasıydı. [58] X. Leo (Leone) adıyla papa olan (1513-1521) Giovanni de Medici. [59] Özgün metinde “tebeşirle çizdi” yazılıdır. Papa VI. Alexander’ın ifadesine göre ordugâhını nereye kuracağını bile biliyormuş. [60] Büyük İskender’in babası. [61] Napoli Kralı Ladislao’nun hizmetinde bir komutan olan Muzio Attendolo Sforza. 1414’te kralın ölümünden sonra tahta geçen Kraliçe II. Giovanna’ya 1426’da başkaldırdı. Kraliçe Aragona ve Sicilya Kralı Alfonso’yu oğul ve veliaht olarak tanıyarak destek sağladı. [62] İtalya’da Giovanni Acuto adını alan paralı asker komutanı İngiliz John Hawkwood. 1377’de Floransa’nın hizmetindeydi. [63] Andrea Braccio da Montone. [64] Carmagnola Kontu Francesco Bussone. Komutan olarak önceleri Filippo Maria Visconti’nin daha sonra da Venedik Cumhuriyeti’nin hizmetinde bulundu. 5 Mayıs 1432’de Venedik’te ihanetle suçlandı ve idam edildi. [65] 1448’de Caravaggio’da Sforza’nın milislerine yenilen Bartolomeo Colleoni da Bergamo; 1482-1484 Ferrara savaşında Venediklilere komuta eden Roberto da San Severino. 14 Mayıs 1509’da Vailà (Agnadello) savaşında Venedikli milislere yenilen milis komutanı Pitigliano Kontu Niccolò Orsini. [66] Conio Kontu Alberigo da Barbiano. [67] 11 Nisan 1512’de Ravenna’da Fransızlar önce İspanyolları yendiler. Ancak komutanları Gaston de Foix ölünce Lombardia ve Romagna’dan çekilmek zorunda kaldılar. [68] Paleoglarla hanedan kavgası içinde olan Ioannes Cantacuzenus 1346’da Osmanlılardan yardım dilemiş. Orhan Bey, oğlu Süleyman’ın komutasında büyük bir askeri birlik yollamıştır. [69] 1461-1483 yılları arasında Fransa kralı. [70] 1422-1461 yılları arasında Fransa kralı. [71] Yazar aklında kaldığınca yazmış. Tümcenin aslı şöyledir: Nihil rerum mortalium tam instabile ac fluxum est quam fama potentiae non aua vi nixae. (Hiçbir şey kendi öz gücüne dayanmayan bir iktidar sanı gibi tutarsız ve hastalıklı olamaz) Tacitus, Annales, XII, 19. [72] Cesare Borgia, Hieron, VII Charles ve Davud [73] Philippos o dönemde Helen dünyasının en üstün askeri gücünü oluşturan Makedon falanj birliklerini kurmuştur. [74] Ludovico il Moro 1500 yılında iktidardan düştü. Oğlu Massimiliano Sforza (1493-1530) da Kutsal Birlik (1512) sayesinde başa geçti, ama Fransa Kralı I. François’nın Marignano’daki utkusundan sonra (13 Eylül 1515) iktidarını yitirdi. [75] Philipoimen (İÖ 253-183) Akha Birliği’nin başı. [76] Homeros’un İlyada’daki en önemli kahramanlarından. [77] İÖ 235-183 yıllarında yaşamış Afrikalı sanıyla anılan Romalı komutan. [78] İÖ 430-355 yılları arasında yaşamış Atinalı tarihçi ve filozof [79] Publius Vergilius Maro (İÖ 70-İÖ 19) Latin şairi. Destansı şiir Aeneis’i yazdı. [80] Kartaca kraliçesi. Enea’ya âşıktı. Enea Roma’yı kurmak için Kartaca’dan ayrılırken öfkesinden ona şunları söyler: “Dalgaların iğrenç artığı” Bir deniz kazasından sonra baygın Enea’nın bedeni Kartaca kıyılarına vurmuştu. [81] “İçinde bulunduğum zorluk ve iktidarda yeni oluşum beni bu önlemleri almaya ve sınırlarımı korumaya zorluyor” (Aeneis, I, 563-64) [82] Helen mitolojisinde Akhilleus’u eğiten yarı insan, yarı at bir yaratık. [83] Söz konusu olan İspanya Kralı Katolik Ferdinando’dur. Guicciardini onun için şöyle yazmıştır: “Sözünde durmayan biridir. Söz verirken tutmayacağını düşünerek verir. Bana göre ondan iyi insanların gözünü boyamasını bilen yoktur.” [84] Canneschilerin başı Battisto iktidarı ele geçirmek için Filippo Mario Visconti ile anlaşarak 14 Haziran 1445’te Annibale’ye darbe yaptı ve öldürdü. [85] Annibale’nin kuzeni Ercole Bentivogli ve Poppi adında bir kadından olma Santi adlı bir kişi. 1445-1462 yılları arsında kentte egemen oldu. [86] Giovanni Bentivogli, Papa II. Giulius’un girişimiyle iktidarından oldu. [87] 161’den 238’e dek. [88] Marcus Aurelius Antoninus (121-180). Pio Antoninus’un manevi oğlu. 161-169 yıllarında Lucio Vero ile birlikte 180’e dek iktidarını korudu. Filozof olarak ün saldı. Düşünceler adlı bir yapıtı var. [89] Publius Helvius Pertinax (126-193) Commodus’tan sonra tahta çıktı. Ancak saltanatının daha 87. gününde 26 Mart 193’te muhafızları tarafından öldürüldü. [90] Alexander Severus (208-235). Hıristiyanlığa hoşgörüyle baktı. 222-235 yılları arsında iktidar oldu. [91] Septimius Severus 193-211 yılları arasında hüküm sürdü. [92] Marcus Didius Iulianus Mart-Haziran 193 [93] Antik dönemdeki adıyla İllirya. Balkan yarımadasının Adriyatik sahilinde bir ülke [94] Caio Pescennius Niger. Antakya’daki lejyon birliğine komutanıyken isyan etti ve kendini imparator ilan etti (193) [95] Decius Claudius Septimius Albinus. Britanya’daki lejyon birliğinin komutanı [96] 101 Marcus Aurelius Antoninus Berrianus (Caracalla) 211-217 yıllarında iktidar oldu. [97] Aurelius Commodus Antoninus. 180’de babası Marcus Aurelius’un yerine iktidara geçti. 192’de cinayete kurban gitti. [98] Iulius Verus Maximinus 235-238 yıllarında iktidar oldu [99] 1 Marcus Aurelius Antoninus Elagabalus 218-222 yılları arasında hüküm sürdü. Askerlerince öldürüldü. [100] Macrinus 217-218’e dek hüküm sürdü. [101] Medicilerin yardımıyla Città di Castello’da iktidara gelmiştir. 1474’te Papa IV. Xystus tarafından iktidarına son verilmiştir. [102] Federigo da Montefeltro’nun oğlu Urbino Dükü Guido Ubaldo 1502 Haziran’ında Cesare Borgia tarafından devrilmiş. İktidara ancak Papa VI Alexander’ın ölümünden sonra dönebilmiştir. [103] Kuzey Afrika’dan, Mağrip’ten İspanya’ya geçmiş ve Yahudilerle birlikte görünüşte Katolikliği benimsemiş, ama özünde kendi ilkel inanışlarını sürdüren Berberiler. Berberiler, Yahudilerle birlikte İspanya’dan kovulmuşlardır. [104] 1512’deki İtalya savaşının ardından Kutsal İttifak’ın kuruluşuyla Ferdinando, Pireneler’e göz koymuş ve Fransa’ya karşı düşmanca bir siyasa izlemeye başlamıştır. [105] 1277-1247 yılları arasında Milano’ya hükmeden Viscontilerden olan Bernabo Visconti 1354’de Başpiskopos Giovanni’nin yerini almıştır. Sciascia (Bkz. Il giorno della civetta; Türkçeye Baykuş diye çevrildi) Giusti’den alıntı yaparak Bernabo Visconti’nin elçilere mühür ve belgeleri mühürlemek için kullanılan kurşunları yutturduğunu söyler. [106] Bu sözün aslı şöyledir: “Nam quod optimum esse dicant, non interponi vos bello, nihil immo tam alienum rebus vestris est: quippe sine gratia, sine dignitate praemium victoris eritis” (Titus Livius, Annales, XXXV, 48) (Yansız kalmak size en uygun tavır olarak gösteriliyorsa da hiçbir şey siyasanıza bunun kadar yararsız, bunun kadar aykırı değildir; gerçekte kimsenin gönlünü kazanmadığınız, ama saygınlığınızı yitirdiğiniz için sonunda kazanan tarafın kurbanı olursunuz) [107] Antonio Giordani da Venafro (1459-1530) Siena Hukuk Okulu’nda profesör olarak ders verdi. Daha sonra Reform Konseyi’nde yargıçlık yaptı. Guicciardini de ondan söz eder. [108] Rahip Luca Rinaldi, İmparator Massimiliano’nun elçisi. [109] İtalyanca yazgı sözcüğü la fortuna dişildir [110] Cesare Borgia [111] Mediciler Floransa’ya yeni dönmüşlerdi ve en güçlü zamanlarıydı. Hükümdar’ın ithaf edildiği Lorenzo de’ Medici’nin amcası Giovanni de’ Medici X. Leo adıyla papa seçilmişti. [112] Titus Livius (IX. 1) “Gerekli olan savaşlar haklıdır yalnızca ve silahtan başka çarenin olmadığı yerde silahlar geçerlidir.” [113] 1503’teki Barletta kapışmasından söz eder. On üç İtalyan on üç Fransızla kapışmış ve İtalyanlar galip gelmişlerdir. [114] Francesco Petrarca’nın Italia mia (İtalyam) şarkısından. [115] Medici ailesinin Roma’daki elçisi [116] Amphitryon, Atina’da öğrenimini tamamladıktan sonra eve dönerken kitaplarını önceden Geta’yla göndermiş. [117] Eskiden tartı değil, oylum üzerinden malın değeri ölçülürdü. Tommaso çocuklarıyla birlikte o kucak odunu döve döve sıkıştırarak yarıya indirmiş gözükmekteler. Bu nedenle Machiavelli’ye ödenen para yarıya inmiş… Machiavelli’nin isyanına neden olay budur. [118] Kasap Gaburra. Her perşembe geleneğe göre kasaplık hayvanları vura vura öldürürmüş. [119] Hükümdarlıklar Üstüne. Sözünü ettiği kitap Hükümdar’dır. [120] Tutukevi ya da karakol [121] Ama kitap ölümünden ötürü (1516) Julianus’a değil, Piero’nun (Julianus’un kardeşi) oğlu Lorenzo’ya sunulmuştur.